Dlaczego nos się zatyka podczas przeziębienia? Mechanizm zatkanego nosa i sposoby na łatwiejsze oddychanie

Zatkany nos podczas przeziębienia potrafi być zaskakująco dokuczliwy. Jeszcze przed chwilą można było swobodnie oddychać, a kilka minut później jedna dziurka wydaje się całkowicie zamknięta. Obracamy się na drugi bok – i po pewnym czasie sytuacja się odwraca. Wstajemy z łóżka – nos nagle zaczyna działać trochę lepiej. Co właściwie się w nim dzieje?

Pierwsze zaskoczenie brzmi: nos podczas przeziębienia nie zatyka się przede wszystkim dlatego, że jest w nim dużo wydzieliny. Znacznie większe znaczenie może mieć to, co dzieje się z naczyniami krwionośnymi i błoną śluzową nosa.

Dlaczego nos się zatyka podczas przeziębienia?

Wnętrze nosa nie jest pustą rurką, przez którą przepływa powietrze. Jego ściany pokrywa błona śluzowa, a pod nią znajduje się niezwykle bogata sieć naczyń krwionośnych. Szczególnie ważne są znajdujące się w małżowinach nosowych zatoki żylne – naczynia zdolne do szybkiego wypełniania się krwią i opróżniania. Można je trochę porównać do miękkiej gąbki.

Kiedy jest w nich mniej krwi, błona śluzowa zajmuje mniej miejsca i powietrze swobodniej przepływa przez nos. Kiedy naczynia się rozszerzają i wypełniają krwią, śluzówka grubieje, a przestrzeń dostępna dla powietrza się zmniejsza. Podczas infekcji wirusowej uruchamiana jest odpowiedź zapalna. Powstają mediatory stanu zapalnego, m.in. bradykinina, które sprzyjają rozszerzaniu naczyń i zwiększeniu ich przepuszczalności.

Efekt? Śluzówka puchnie od środka. I właśnie dlatego można mieć wrażenie całkowicie zatkanego nosa nawet wtedy, gdy po jego wydmuchaniu prawie nic się nie pojawia.

Zatkany nos to nie to samo co „nos pełen kataru”

Wydzielina oczywiście również ma znaczenie. Podczas przeziębienia zwiększa się ilość płynu przedostającego się na powierzchnię błony śluzowej, a w późniejszej fazie infekcji może wzrastać także produkcja śluzu. Jednak sama ilość wydzieliny nie tłumaczy dobrze uczucia silnego zatkania.

Jednym z najważniejszych czynników decydujących o wielkości przestrzeni, którą może przepływać powietrze, jest właśnie wypełnienie krwią naczyń żylnych błony śluzowej nosa. To tłumaczy dobrze znane doświadczenie: wydmuchujemy nos bardzo dokładnie, jesteśmy przekonani, że „teraz musi się odetkać”… a po kilku sekundach nadal prawie nie możemy nim oddychać.

Dlaczego raz zatyka się jedna, a raz druga dziurka nosa?

Tu robi się jeszcze ciekawiej. Nawet u całkowicie zdrowego człowieka obie połowy nosa zazwyczaj nie pracują identycznie przez cały czas.

Istnieje zjawisko nazywane cyklem nosowym. Przez pewien czas bardziej drożna jest jedna strona nosa, podczas gdy błona śluzowa po drugiej stronie jest nieco bardziej przekrwiona. Później proporcje mogą się zmienić. Proces ten jest regulowany przez autonomiczny układ nerwowy i u zdrowego człowieka najczęściej przebiega tak łagodnie, że pozostaje niezauważony.

Przeziębienie wzmacnia normalny cykl nosowy

Podczas infekcji pojawia się jednak dodatkowy obrzęk błony śluzowej. Niewielka różnica, która normalnie pozostawałaby niezauważona, może stać się bardzo wyraźna. Jedna połowa nosa pozostaje względnie drożna, podczas gdy druga jest niemal całkowicie zamknięta. Po pewnym czasie sytuacja może się odwrócić. Dlatego podczas przeziębienia czasami odnosimy wrażenie, że „zatkanie przeskoczyło z jednej dziurki do drugiej”.

Nie jest to złudzenie. To nasilona wersja mechanizmu, który funkcjonuje w naszym nosie również wtedy, gdy jesteśmy zdrowi.

Dlaczego nos odtyka się po zmianie pozycji?

To jedna z najbardziej charakterystycznych sytuacji podczas przeziębienia. Kładziemy się na prawym boku – po pewnym czasie gorzej oddycha prawa strona nosa. Obracamy się na lewy bok – prawa stopniowo staje się drożniejsza, a bardziej zatkana może zrobić się lewa.

Badania fizjologii nosa pokazują, że pozycja ciała rzeczywiście wpływa na opór przepływu powietrza. W pozycji bocznej większą tendencję do przekrwienia ma strona znajdująca się niżej. Nie chodzi przy tym wyłącznie o prostą zasadę „krew spływa w dół”. Znaczenie mają warunki krążenia żylnego, ale również odruchowa regulacja naczyń błony śluzowej przez autonomiczny układ nerwowy.

Dlatego przy silnym katarze zmiana boku może czasami dać zaskakująco wyraźny efekt.

A dlaczego po wstaniu z łóżka czasami oddycha się łatwiej?

Pozycja leżąca może zwiększać uczucie niedrożności. Po przyjęciu bardziej pionowej pozycji zmieniają się warunki krążenia w obrębie błony śluzowej i nos może stać się drożniejszy. To jeden z powodów, dla których zatkany nos w nocy często dokucza bardziej niż w ciągu dnia.

Dlaczego zatkany nos tak bardzo nas drażni?

Można byłoby pomyśleć, że mózg po prostu „mierzy”, ile powietrza przechodzi przez nos. Okazuje się, że mechanizm jest bardziej skomplikowany. W błonie śluzowej znajdują się zakończenia czuciowe połączone m.in. z nerwem trójdzielnym. Szczególną rolę odgrywają receptory reagujące na chłodzenie śluzówki, w tym TRPM8. Podczas wdechu przepływające powietrze chłodzi powierzchnię nosa. Mózg wykorzystuje tę informację jako jeden z sygnałów świadczących o tym, że „powietrze płynie – nos jest drożny”.

Kiedy błona śluzowa jest obrzęknięta, zmienia się przepływ powietrza i sposób jej chłodzenia. Niedrożność nosa jest więc czymś więcej niż problemem czysto mechanicznym. To również bardzo wyraźne wrażenie czuciowe.

Ciekawostka: mentol może „odetkać” nos, nie odtykając nosa

Mówiąc prościej: nos może wydawać się bardziej drożny, choć mechanicznie nie otworzył się w podobnym stopniu. To pokazuje, że „czuję, że mam otwarty nos” oraz „mój nos rzeczywiście stawia mniejszy opór powietrzu” nie zawsze oznaczają dokładnie to samo.

Czy można zapobiec zatkanemu nosowi podczas przeziębienia?

Jeżeli infekcja już się rozpoczęła i wywołała stan zapalny błony śluzowej, nie istnieje prosty sposób, który zagwarantuje, że nos pozostanie całkowicie drożny. Obrzęk jest częścią reakcji organizmu na infekcję.

Można natomiast ograniczać czynniki dodatkowo drażniące i wysuszające śluzówkę oraz łagodzić niedrożność wtedy, gdy już się pojawi. Pomagać może odpowiednia wilgotność powietrza, delikatne oczyszczanie nosa i roztwory soli.

Najbardziej podstawowym sposobem zapobiegania zatkanemu nosowi związanemu z przeziębieniem pozostaje oczywiście ograniczanie ryzyka samej infekcji: częste mycie rąk, niedotykanie nosa i oczu brudnymi rękami oraz ograniczenie ekspozycji na wirusy w okresie zwiększonej liczby zakażeń.

Jak odetkać nos podczas przeziębienia?

Nie ma jednej metody, która u każdego będzie działała równie dobrze, ponieważ uczucie zatkania wynika jednocześnie z obrzęku śluzówki, wydzieliny, regulacji naczyń oraz sposobu, w jaki układ nerwowy interpretuje przepływ powietrza. W praktyce warto rozróżnić kilka metod:

• roztwory soli – pomagają nawilżać błonę śluzową i usuwać wydzielinę;
• irygacja nosa – pozwala mechanicznie wypłukać większą ilość wydzieliny;
• preparaty hipertoniczne – mogą dodatkowo wykorzystywać efekt osmotyczny;
• leki obkurczające naczynia – działają bezpośrednio na jeden z głównych mechanizmów niedrożności, czyli przekrwienie błony śluzowej, ale nadają się wyłącznie do krótkotrwałego stosowania;
• pozycja ciała i mentol – mogą poprawiać komfort, choć działają inaczej niż leki zmniejszające obrzęk.

Sól i irygacja nosa – kiedy mają sens?

Roztwór soli może pomagać w nawilżaniu śluzówki, rozrzedzaniu wydzieliny i jej usuwaniu. Nie należy jednak oczekiwać, że zwykła sól fizjologiczna w kilka minut zlikwiduje silny obrzęk małżowin nosowych. Przy większej ilości lub gęstej wydzielinie bardziej przydatna może być irygacja, czyli przepłukanie jam nosa większą objętością roztworu. Dane naukowe dotyczące skali korzyści podczas ostrego przeziębienia nie są bardzo mocne, ale metoda jest generalnie dobrze tolerowana.

Czy spray hipertoniczny może naprawdę odetkać nos?

Może pomóc, choć zwykle nie należy oczekiwać tak szybkiego i wyraźnego efektu jak po ksylometazolinie czy oksymetazolinie. Preparaty hipertoniczne mają wyższe stężenie substancji osmotycznie czynnych niż płyny izotoniczne. Różnica ciśnienia osmotycznego może sprzyjać przemieszczaniu wody z obrzękniętej błony śluzowej, a jednocześnie ułatwiać rozrzedzanie i usuwanie wydzieliny.

Przykładem jest Fitonasal skoncentrowany spray, którego producent deklaruje standaryzowaną osmolalność 750 mOsm/kg. Preparat nie zawiera klasycznych substancji zwężających naczynia, takich jak ksylometazolina czy oksymetazolina. Trzeba jednak zachować realistyczne oczekiwania. Wiarygodny mechanizm osmotyczny nie oznacza automatycznie, że każdy hipertoniczny spray będzie wyraźnie skuteczniejszy od zwykłego roztworu soli. Badania dotyczące hipertonicznych roztworów podczas ostrego przeziębienia dają niejednoznaczne wyniki, a wyższe stężenie może u niektórych osób powodować szczypanie lub pieczenie.

Jeśli preparat zawiera mentol, miętę lub eukaliptus, może dodatkowo poprawiać samo odczucie przepływu powietrza dzięki pobudzaniu receptorów chłodu. Takie preparaty mogą być więc przydatną, łagodniejszą opcją w ciągu dnia albo po zakończeniu krótkiej terapii lekiem obkurczającym, jeśli użytkownik odczuwa po nich poprawę.

Dlaczego spray obkurczający nos działa tak szybko?

Preparaty zawierające miejscowe sympatykomimetyki, takie jak ksylometazolina czy oksymetazolina, powodują zwężenie naczyń krwionośnych błony śluzowej nosa. Mniej krwi w tych naczyniach oznacza mniejszą objętość śluzówki. Przestrzeń dostępna dla powietrza zwiększa się, dlatego poprawa może pojawić się szybko.

Problem pojawia się wtedy, gdy preparaty obkurczające stosowane są zbyt długo. Może wystąpić przekrwienie z odbicia: po ustaniu działania leku nos ponownie się zatyka, co zachęca do następnej aplikacji i może stworzyć trudne do przerwania błędne koło.

Jak długo można stosować spray odtykający nos?

Preparaty z ksylometazoliną lub oksymetazoliną należy stosować możliwie krótko i zgodnie z ulotką konkretnego leku. Jako ostrożną praktyczną zasadę można przyjąć kilka dni stosowania – często 3–5 dni. Niektóre dostępne preparaty dopuszczają stosowanie do 7 dni, dlatego nie należy przenosić jednego schematu dawkowania na wszystkie spraye.

Nie warto też próbować przedłużać kuracji przez zmianę substancji, np. po kilku dniach ksylometazoliny od razu przechodzić na oksymetazolinę. Działają w podobnym mechanizmie, więc taka zamiana nie „zeruje” czasu stosowania. Najprostsza zasada brzmi: najmniejsza skuteczna liczba dawek przez możliwie krótki czas. Jeśli nos jest najbardziej zatkany w nocy, nie ma potrzeby stosować dodatkowych dawek w ciągu dnia wyłącznie „na zapas”.

Czy ciągłe wydmuchiwanie nosa pomaga?

Jeżeli problemem jest zalegająca wydzielina – wydmuchanie nosa może oczywiście przynieść ulgę. Jeśli jednak główną przyczyną niedrożności jest obrzęk błony śluzowej, kolejne coraz mocniejsze próby niewiele zmienią. Co ciekawe, w eksperymencie mierzącym ciśnienie w jamie nosa energiczne wydmuchiwanie wytwarzało znacznie wyższe ciśnienie niż kaszel czy kichanie. Badacze wykazali również, że mocne wydmuchiwanie może przemieścić część płynnej zawartości z jamy nosa w kierunku zatok.

Nie oznacza to oczywiście, że należy przestać wydmuchiwać nos. Warto po prostu robić to delikatnie, bez forsowania, najlepiej oczyszczając kolejno każdą stronę.

Zatkany nos w nocy – co można zrobić przed snem?

Jeśli zatkany nos naprawdę nie pozwala zasnąć, sama zmiana pozycji nie zawsze wystarczy. Najbardziej bezpośrednio na przekrwienie błony śluzowej działają donosowe preparaty obkurczające, takie jak ksylometazolina lub oksymetazolina. Stosowane krótkotrwale i zgodnie z ulotką mogą dawać szybką, wyraźnie odczuwalną ulgę. Nie powinny jednak być traktowane jako rozwiązanie do długotrwałego stosowania. Przed snem warto najpierw delikatnie oczyścić nos z wydzieliny. Jeżeli jest jej dużo lub jest gęsta, pomocny może być roztwór soli albo irygacja.

Kolejnym elementem jest pozycja. Niektórym osobom pomaga lekkie uniesienie głowy i górnej części tułowia. Jeżeli szczególnie zatkana jest jedna strona nosa, można również spróbować położyć się na przeciwnym boku.

Jeśli powietrze w sypialni jest bardzo suche, warto sprawdzić wilgotność. Za rozsądny zakres w pomieszczeniu przyjmuje się zwykle około 30–50%. Zbyt wysoka wilgotność również nie jest pożądana, ponieważ sprzyja m.in. rozwojowi pleśni i roztoczy.

Zatkany nos podczas przeziębienia – najważniejsze jest to, czego nie widać

Katar najbardziej rzuca się w oczy, dlatego łatwo uznać go za głównego winowajcę. Tymczasem znaczna część problemu rozgrywa się wewnątrz błony śluzowej nosa. Stan zapalny powoduje rozszerzanie i wypełnianie naczyń krwionośnych. Śluzówka zwiększa swoją objętość, przestrzeń dla powietrza maleje, a naturalny cykl nosowy sprawia, że niedrożność może zmieniać stronę. Do tego dochodzi pozycja ciała oraz sposób, w jaki receptory czuciowe przekazują mózgowi informację o przepływie i chłodzeniu śluzówki.

Dlatego zatkany nos podczas przeziębienia może jednocześnie być mechanicznie zwężony i subiektywnie odbierany jako jeszcze bardziej niedrożny. I właśnie dlatego czasami pomaga obrócenie się na drugi bok, wstanie z łóżka albo chłodzący mentol – choć każda z tych metod działa w zupełnie inny sposób. Nos okazuje się znacznie bardziej dynamicznym narządem, niż mogłoby się wydawać.

Kiedy zatkany nos warto skonsultować?

Typowe przeziębienie jest infekcją samoograniczającą się. Jeśli jednak niedrożność jest wyjątkowo silna lub długo się utrzymuje, występuje głównie po jednej stronie, towarzyszą jej powtarzające się krwawienia, silny ból twarzy, duszność, wysoka gorączka albo objawy wyraźnie pogarszają się zamiast ustępować, warto skonsultować się z lekarzem.

Przewlekłe uczucie zatkanego nosa może mieć również inne przyczyny niż przeziębienie – od alergicznego lub niealergicznego nieżytu nosa po problemy anatomiczne, takie jak nieprawidłowości przegrody czy małżowin nosowych.

Źródła i dalsza lektura

Naclerio R.M., Bachert C., Baraniuk J.N. Pathophysiology of nasal congestion. International Journal of General Medicine. 2010;3:47–57. DOI: 10.2147/IJGM.S8088.
Cole P., Haight J.S. Posture and the nasal cycle. Annals of Otology, Rhinology & Laryngology. 1986;95(3 Pt 1):233–237. DOI: 10.1177/000348948609500305.
Eccles R., Jawad M.S., Morris S. The effects of oral administration of (-)-menthol on nasal resistance to airflow and nasal sensation of airflow in subjects suffering from nasal congestion associated with the common cold. Journal of Pharmacy and Pharmacology. 1990;42(9):652–654. DOI: 10.1111/j.2042-7158.1990.tb06625.x.
Gwaltney J.M. Jr, Hendley J.O., Phillips C.D. i wsp. Nose blowing propels nasal fluid into the paranasal sinuses. Clinical Infectious Diseases. 2000;30(2):387–391. DOI: 10.1086/313661.
Deckx L., De Sutter A.I.M., Guo L. i wsp. Nasal decongestants in monotherapy for the common cold. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2016;10:CD009612. DOI: 10.1002/14651858.CD009612.pub2.
King D., Mitchell B., Williams C.P., Spurling G.K.P. Saline nasal irrigation for acute upper respiratory tract infections. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2015;4:CD006821. DOI: 10.1002/14651858.CD006821.pub3.
FDA. Is Rinsing Your Sinuses With Neti Pots Safe? – zalecenia dotyczące bezpiecznej irygacji nosa i rodzaju stosowanej wody.
Mayo Clinic. Humidifiers: Ease skin, breathing symptoms – informacje dotyczące wilgotności powietrza w pomieszczeniach.
Aboca. Fitonasal skoncentrowany spray – informacje producenta dotyczące składu, osmolalności i deklarowanego mechanizmu działania wyrobu medycznego.